NTVG: 'Dutch protocol' onder vuur — ook Nederlandse artsen uiten kritiek

Het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (NTVG) publiceerde op 29 mei 2025 een kritisch artikel van medisch ethicus Jilles Smids van het Erasmus Medisch Centrum. Smids betoogt daarin dat het zogenoemde "Dutch protocol" — het wereldwijd invloedrijke Nederlandse behandelmodel voor jongeren met genderdysforie — dringend herzien moet worden op basis van de bevindingen van de Britse Cass Review.

Wat is het Dutch protocol?

Het Dutch protocol is in de jaren negentig ontwikkeld in Utrecht en aan het VUmc in Amsterdam, nu Amsterdam UMC (bron). Het model — puberteitsremmers gevolgd door cross-seksuele hormonen en eventueel chirurgie — werd overgenomen in tientallen landen en gold jarenlang als internationale standaard.

De kritiek in het NTVG richt zich op de kern van dit model: het wordt toegepast op een patiëntenpopulatie die fundamenteel verschilt van de groep waarvoor het oorspronkelijk was bedoeld.

De kritiek

Smids wijst op de conclusie van de Cass Review dat het bewijs onvoldoende is om jongeren routinematig met puberteitsremmers en hormonen te behandelen (bron). Bezwaren die in het debat terugkeren:

• Gewijzigde patiëntenpopulatie: Het protocol werd ontwikkeld voor jongeren met langdurige genderdysforie. Inmiddels is 75% van de nieuwe aanmeldingen meisjes die zich pas in de adolescentie melden, vaak zonder eerdere genderproblematiek.
• Psychische comorbiditeit: Nieuwe patiënten hebben vaker autisme, anorexia, depressie en trauma — aandoeningen die in het oorspronkelijke protocol als contra-indicatie werden beschouwd.
• Ontbrekende controlegroepen: Er zijn geen onderzoeken met onbehandelde controlegroepen, waardoor causale claims over effectiviteit niet onderbouwd zijn.
• Onomkeerbaarheid: Patiënten moeten na behandeling levenslang hormonen blijven nemen. De langetermijngevolgen zijn onvoldoende onderzocht.

Internationale trend

Nederland staat steeds meer geïsoleerd. Een reeks landen heeft het genderbevestigend model als standaardaanpak verlaten:

• Finland en Zweden beperken puberteitsremmers tot uitzonderingsgevallen
• Engeland sloot de Tavistock-kliniek en implementeerde de aanbevelingen van de Cass Review
• Denemarken herformuleerde zijn richtlijnen richting psychologische zorg als eerste stap
• Australië staat onder druk na de uitspraak in Re Devin (2025)

De Cass Review — een vierjarig onafhankelijk onderzoek in opdracht van NHS England — concludeerde dat de bewijsbasis voor puberteitsremmers en hormonen bij minderjarigen "remarkably weak" is. Het advies luidt: psychologische interventies prioriteren boven medische behandeling.

Amsterdam UMC houdt vast aan protocol

De Nederlandse genderklinieken benadrukken dat een holistische aanpak in Nederland al de standaard is. Volgens Smids staat dat niet in de huidige richtlijn, en wil de lopende herziening juist voortbouwen op de omstreden Standards of Care 8 van WPATH (bron).

In een eerder NTVG-artikel (2023) hadden Smids en collega Patrik Vankrunkelsven (KU Leuven) al kritiek geuit, onder meer op de zwakke bewijsbasis, het ontbreken van onderscheid tussen vroegonset en adolescentonset genderdysforie, en zorgen over het effect van puberteitsremmers op de hersenontwikkeling.

Aanbevelingen

Smids pleit voor:

• Een op bewijs gebaseerde (tijdelijke) richtlijn naar het voorbeeld van de Cass Review
• Holistische zorg met psychosociale ondersteuning als eerste stap, niet medische interventie
• Hormonen alleen als laatste redmiddel voor minderjarigen

(bron)

Juridische consequenties

De kritiek vanuit Smids en de constatering van Amsterdamse onderzoekers (Oosthoek et al., 2024) dat het bewijs voor effectiviteit beperkt is, hebben directe gevolgen voor de juridische positie van artsen die het Dutch protocol blijven toepassen. Voor een uitwerking — Wgbo-informatieplicht, tuchtrecht, civiele aansprakelijkheid en verjaringstermijnen — zie ons dossier over juridische aansprakelijkheid van artsen in de genderzorg.

Bronnen:

• NTVG (2025). Internationale kritiek op het Dutch protocol. Jilles Smids, Erasmus MC. ntvg.nl
• NTVG (2023). Onzekerheden rond de huidige genderzorg. Smids & Vankrunkelsven. ntvg.nl
• DutchNews.nl (2024). Dutch Protocol in transgender care is unsustainable. dutchnews.nl