Karolinska: hoe het meest gerenommeerde ziekenhuis van Zweden stopte met genderzorg voor minderjarigen

Het Karolinska Universitair Ziekenhuis in Stockholm is een van de meest gerespecteerde medische instellingen ter wereld. Het is verbonden aan het Karolinska Institutet, waarvan de Nobelvergadering de Nobelprijs voor Geneeskunde toekent.

In het voorjaar van 2021 nam het Karolinska een beslissing die internationaal schokgolven veroorzaakte: het stopte met puberteitsremmers en cross-sex hormonen voor minderjarigen met genderdysforie — behalve binnen wetenschappelijk onderzoek dat door een ethische commissie is goedgekeurd (bron).

De onderbouwing

De behandeling van jongeren vond plaats in het Astrid Lindgren-kinderziekenhuis, onderdeel van het Karolinska. Het ziekenhuis baseerde zijn besluit op de onzekere bewijslage: een overzicht van de Zweedse SBU uit 2019 had al vastgesteld dat er weinig bekend was over de langetermijneffecten van deze behandelingen bij jongeren. De zorgen gingen onder meer over:

• De langetermijneffecten van puberteitsremmers op botdichtheid, hersenen en vruchtbaarheid
• De lage kwaliteit van de studies die het gebruik onderbouwden
• Onvoldoende follow-up om de uitkomsten van de behandeling te beoordelen
• De veranderde groep jongeren, met veel comorbiditeit

De bredere Zweedse reactie

Het Karolinska-besluit was niet op zichzelf staand. De Zweedse tv-documentaires van Uppdrag granskning over het Astrid Lindgren-kinderziekenhuis hadden het debat over deze zorg al aangewakkerd.

Na het Karolinska-besluit volgde de Zweedse Socialstyrelsen (de nationale gezondheidsdienst) in december 2022 met nationale richtlijnen die de behandelingen sterk aan banden legden. Hormoonbehandeling voor minderjarigen is sindsdien alleen nog toegestaan:

• In het kader van wetenschappelijk onderzoek, of
• In individuele uitzonderingsgevallen met strikte criteria — alleen bij ernstige, aanhoudende genderdysforie die al aanwezig was voor de puberteit

Internationaal keerpunt

Het Karolinska-besluit werd een referentiepunt in de internationale discussie. Hier was niet een conservatieve politicus die een verbod afkondigde — hier was het meest vooraanstaande ziekenhuis van een van de meest progressieve landen ter wereld dat op wetenschappelijke gronden besloot te stoppen.

Dat argument werd sindsdien gebruikt in discussies over genderzorgbeleid in andere landen:

• In het VK werd de Karolinska-beslissing geciteerd in aanloop naar de Cass Review (2024)
• In de VS werd het aangehaald in rechtszaken en in het debat over staatswetgeving die genderbehandeling voor minderjarigen beperkt
• In Nederland werd het geciteerd in de discussie over het Dutch Protocol

De Zweedse situatie vandaag

Zweden had jarenlang een reputatie als pionier op het gebied van transgenderrechten. In 1972 was het het eerste land dat een juridische geslachtswijziging mogelijk maakte, maar het eiste daarbij sterilisatie — een eis die pas in 2013 verdween (bron).

Nu is Zweden een van de meest restrictieve landen in Europa als het gaat om genderbehandeling voor minderjarigen. De omslag van het Karolinska illustreert hoe snel het medisch-wetenschappelijke debat kan verschuiven wanneer institutioneel gezag wordt ingebracht vanuit kritiek, niet vanuit bevestiging.

Bronnen:

• Karolinska Universitair Ziekenhuis (2021). Besluit over genderbehandeling bij minderjarigen. Stockholm.
• Socialstyrelsen (2022). Vård av barn och unga med könsdysfori. Nationale richtlijnen. December 2022.
• SEGM (2022). Sweden's Karolinska ends gender transitioning for minors. segm.org
• The Times (2022). Swedish hospitals stop puberty blockers for gender dysphoria children. 2022.